शिवाजी महाराजांची राजचिन्हे: भगवा ध्वज

शिवाजी महाराजांची राजचिन्हे।।

भगवा ध्वज :-
स्वराज्याचा अधिकृत ध्वज म्हणून शिवाजी महाराजांनी भगवा झेंडा अगदी प्रारंभापसून वापरला. भगवा ध्वज हाच भारताचा व महाराष्ट्राचा धर्मध्वज आहे. हाच ध्वज भारतीय संस्कृतिचा व तत्वज्ञानाचा प्रतीक आहे. या ध्वजाची परंपरा प्राचीन आहे. अरुणध्वज म्हणजे भगवा ध्वज. वारकऱ्याचा झेंडा भगवाच. महाराज आग्र्याला गेले तेव्हाही त्यांच्या स्वारीच्या आघाडीवर भगवा झेंडा हत्तीवर फडकत होता. प्रत्येक किल्ल्यावर भगवा झेंडा लावला जात असे. मराठी आरमारावरही भगवे झेंडे फडकत असत.

http://itihasbynikhilaghadeblogspot.com

शिवाजी महाराजांची राजचिन्हे: सुवर्ण दंड

शिवाजी महाराजांची राजचिन्हे।।

सुवर्ण दंड :-
दरबारात हे दंड घेऊन उभे असत त्या पुरुषाना गुर्झबारदार म्हणत. संस्कृत वाड्मयात या दण्डधारींना प्रतिहारी म्हणत. सर्वसामान्यपणे आपण या दण्डधारिना 'चोपदार' म्हणतो. छत्रपतिंच्या राजसभेतील या दण्डधरिंचे दण्ड सोन्याचे असत.

http://itihasbynikhilaghadeblogspot.com

शिवाजी महाराजांची राजचिन्हे: सुवर्ण नाणी

शिवाजी महाराजांची राजचिन्हे।।

सुवर्ण नाणी :-
होन आणि प्रताप या नावाची सोन्याची नाणी छत्रपति शिवाजी महाराजांनी पाडली. सोन्याचे नाणे पडण्याचा अधिकार फक्त सार्वभौम राजलाच असतो.

महाराजांनी या सुवर्णनाण्याशिवाय
१) शिवराई
२) सापिक
३) फलम
४) चक्र
या नावांचीहि तांब्याची नाणी पाडली. यापैकी फलम व चक्र या प्रकारची नाणी अद्याप उपलब्ध झालेली नाहीत. होन व प्रताप ही नाणी मात्र उपलब्ध आहेत. या नाण्याचे प्रत्येक वजन सामान्यत: अडीच ग्रॉम आहे.
http://itihasbynikhilaghadeblogspot.com

‎शिवाजी‬ ‪‎महाराजांची‬ ‪‎राजचिन्हे‬ :अश्वपुच्छ

‪शिवाजी‬ ‪महाराजांची‬ ‪राजचिन्हे‬ 

‪अश्वपुच्छ‬ :-
छत्रपति शिवाजी महाराजांच्या राजसभेत सिंहासनाच्या डाव्या उजव्या बाजूस ही अश्वपुच्छे घेतलेले दोन पुरुष उभे होते. सोन्याच्या भाल्यावर घोड्यानच्या शेपटाचे केस बांधलेले होते. आपल्या राज्याच्या समर्थ अश्वदलाचे प्रतीक म्हणून ही अश्वपुच्छे राजसभेत प्रदर्शित केली होती.

http://itihasbynikhilaghade.blogspot.com

शिवाजी‬ ‪‎महाराजांची‬ ‪‎राजचिन्हे‬ :‎तराजू‬

‪#‎शिवाजी‬ ‪#‎महाराजांची‬ ‪#‎राजचिन्हे‬ ।।

‪#‎तराजू‬ :-
सोन्याच्या भाल्यावर सोन्याच्या तराजू लटकवुन हा #'ताजवा' छत्रपति शिवाजी महाराजांच्या राजसभेत झळकत होता. तराजू हे न्यायाचे प्रतिक आहे. आमच्या स्वराज्यात न्याय समतोल असतो हे दाखवण्यासाठी हे राजचिन्ह महाराजांनी वापरले होते. या योजनेतील मार्मिकता स्पष्ट आहे.
http://itihasbynikhilaghadeblogspot.com

‪‎शिवाजी‬ ‪महाराजांची‬ ‪राजचिन्हे‬ :‎सूर्यपान‬

‪#‎शिवाजी‬ ‪#‎महाराजांची‬ ‪#‎राजचिन्हे‬ ।।

‪#‎सूर्यपान‬ :-
‪#‎अब्दागीर‬ या राजचिन्हास आपल्या भारतीय भाषेत #सूर्यपान असे म्हणत. मिरवणुकीत किंवा स्वारीत राजाच्या तोंडावर सूर्याचे उन्ह पडू नये म्हणून या साधनाचा वापर करीत असत. हे सूर्यपान भरजरी कापड़ाचे बनवित. त्याला सुंदर झालर लावित. त्यावर सोन्याचा कळस असे.

‎शिवाजी‬ ‪‎महाराजांची‬ ‪राजचिन्हे‬ :‎माही‬ ‪‎मरातब

‪#‎शिवाजी‬ ‪#‎महाराजांची‬ ‪#‎राजचिन्हे‬ ।।

‪#‎माही‬ ‪#‎मरातब‬ :-
दांत दिसत असलेला सोन्याचा मासा सोन्याच्या भाल्यावर लटकवलेला या इस्लामी राजचिन्हाला म्हणतात माही मरातब. हे शाही चिन्ह मुघल बादशाहाच वापरित. त्यामुळे या राजचिन्हाचा दबदबा फार मोठा होता. मासा हा प्राणी पाण्यात राहतो. त्या पाण्यावर म्हणजे विशेषताः समुद्रावर आमचीच हुकूमत आहे हे दाखविण्यासाठी हे मत्स्यचिन्ह वापरले जाई. छत्रपति शिवजी महाराजांनीही आपल्या राजचिन्हात या माही मरातबिची योजना केली होती.
http://itihasbynikhilaghadeblogspot.com

शिवाजी‬ ‪‎महाराजांची‬ ‪‎राजचिन्हे‬ :‎श्री भवानीदेवी‬ ‪‎प्रतापगड‬

‪#‎शिवाजी‬ ‪#‎महाराजांची‬ ‪#‎राजचिन्हे‬ ।।

‪#‎श्रीभवानीदेवी‬ ‪#‎प्रतापगड‬ :-
श्री शिवाजी महाराजांची श्री भवानी देवीवर नितांत भक्ति होती. तुळजापुरची श्री भवानी महाराजांची कुलदेवताच होती. परंतु आदिलशाही अमलांत असलेल्या तुळजापुरास दर्शनासाठी जाणे महाराजांना अशक्यच होत असे. म्हणून इ.१६६१ च्या कोकणातील श्रृंगारपुर स्वारीनंतर महाराजांनी किल्ले प्रतापगडावर श्री भवानी देवीच्या मूर्तीची स्थापना केली. प्रतापगडावरच देवीची स्थापना करण्यात औचित्य होते. कारण प्रतापगडाखालीच महाराजांना अफजलखानाविरुद्ध प्रचंड विजय मिळाला होता.
मंबाजीनाईक पाणसरे या विश्वासु माणसाकडून महाराजांनी त्रिशुळ गंडकी नदीच्या पात्रातील शिळा आणविली व त्या शिळेची ही मूर्ति घडविली. त्रिशुळगंडकी नदी भारताच्या ईशान्य सीमेवर आहे. ही अष्टभुजा मूर्ति सुंदर आहे. श्रीच्या पूजाअर्चेची व्यवस्था महाराजांनी उत्तम प्रकारे लावली.
कोणत्याही महत्वाच्या योजनेला प्रारंभ करण्यापूर्वी महाराज प्रतापगडावर येऊन श्री भवानीचे दर्शन घेत असत. राज्याभिषेकापूर्वी दि. २० मे १६७४ रोजी महाराजांनी या देवीची पूजा करून तिला सोन्याचे छत्र अर्पण केले. महाराज तर स्वतःला श्रीभवानीचे ' भोपे ' , म्हणजे पुजारी-भक्त म्हणवून घेत.
http://itihasbynikhilaghadeblogspot.com

‎शिवाजी‬ ‪‎महाराजांची‬ ‪‎राजचिन्हे‬ :‎राजदुंदुमी

‪#‎शिवाजी‬ ‪#‎महाराजांची‬ ‪#‎राजचिन्हे‬ ।।

‪#‎राजदुंदुमी‬ :-
सार्वभौम राजाच्या मिरवणुकीत आघाडीवर नगारा वाजत असे. हा नगारा हत्तीवार असे. नगारा वाजवणारा माणूस अखंडपणे हा नगारा वाजवीत असे. यालाच #राजदुंदुमी म्हणत. या राजदुंदुमीची सार्वभौम राजचिन्हात गणना होत असे. बादशाही रियासतीत या दुंदुमीला‪#‎शाहीनोैबत‬ म्हणत. या नोैबतीस ‪#‎धौशा‬ असेही म्हणत. या राजदुंदुमीचा हत्ती अलंकारांनी आणि गजघंटांनी सुंदर सजवलेला असे.
छत्रपति शिवाजीमहाराजांची मिरवणूक राज्याभिषेकानंतर निघाली, त्यावेळी मिरवणुकीच्या आघाडीवर अशीच हत्तिवरचि राजदुंदुमि झडत होती. ही नौबत आकाराने भव्य असल्यामुळे तिचा आवाजही मोठा आणि गंभीर असे. हत्ती हे वैभवाचे आणि राजपदाचे प्रतिक समजले जात असल्यामुळे मिरवणुकीतील या राजदुंदुमिच्या हत्तीचा दिमाख उत्कृष्ट प्रकारे सांभाळला जात असे.
छत्रपति शिवाजीमहाराज दक्षिण दिग्विजयार्थ निघाले तेव्हा त्यांच्या स्वारित राजदुंदुमी होती. गोवळकोंडयाच्या अबुल हसन कुतुबशहाला भेटण्यासाठी महाराज भागानगर शहरात मिरवणुकीने प्रवेशले, तेव्हा आघाडीवर अशीच डौलदार हत्तीवरचि राजदुंदुमी दुमदुमत होती.
मुघल बादशाहांच्या दरबारांत ‪#‎शाहिनौबत‬ व ‪#‎नगारखाना‬ हे स्वतंत्र खातेच असे. रायगडावरहि #नगारखाना हे एक महत्वाचे खाते होते. दुःखवटयाचे प्रसंगी नौबत बंद ठेवीत असत.

‎शिवाजी‬ ‪‎महाराजांची‬ ‪‎राजचिन्हे‬ :‎छत्र‬

‪#‎शिवाजी‬ ‪#‎महाराजांची‬ ‪#‎राजचिन्हे‬ ।।

‪#‎छत्र‬ :-
' छत्र ' हे सार्वभौमत्वाचे चिन्ह आहे. छत्र धारण करणारा राजा कधीही कोणाचा मांडलिक नसतो. शिवाजी महाराजांनी छत्र धारण तर केलच; पण स्वत:ला ' छत्रपति राजा ' म्हणवून घेतले. महाराष्ट्राच्या आजपर्यंतच्या ज्ञात इतिहासांत स्वत:ला ' छत्रपति ' म्हणवून घेणारा शिवाजीराजा हा पहिलाच राजा आहे.

' छत्र ' हे राजाच्या मस्तकावर झळकणारे राजवैभवाचे चिन्ह आहे. पण त्याचबरोबरच राजाच्या शिरावर येणाऱ्या जबाबदारीचेही ते प्रतिक आहे. छत्र म्हणजे निवारा. छत्र म्हणजे संरक्षण. आपल्या राष्ट्राचे, मायभूमिचे आणि प्रजाजनांचे संरक्षण कारणाऱ्यांची आणि त्यांना सुखाचा निवारा देण्याची जबाबदारी राजाची असते. राजाने छत्र करावयाचे तें भुमीचे आणि प्रजेचे पालन-पोषण-संगोपन आणि संरक्षण करण्याच्या घेतलेल्या व्रत-कर्तव्याचे प्रतीक म्हणून ! केवळ शोभेचा अलंकार म्हणून नव्हे ! याच दृष्टीने शिवजी महाराज खऱ्या अर्थाने छत्रपति होते.
छत्रपति शिवजीमहाराजांच्या छत्राचा दंड व कळस सोन्याच्या होता.

‎शिवाजी‬ ‪‎महाराजांची‬ ‪‎राजचिन्हे :‎राजमुद्रा

‪#‎शिवाजी‬ ‪#‎महाराजांची‬ ‪#‎राजचिन्हे‬ ।।

दोन प्रकारच्या मुद्रा आपणास पहावयास मिळतात ‪#‎प्रतिपचंद्र‬ व ‪#‎मर्यादेयं‬ ‪#‎विराजते‬ .

‪#‎राजमुद्रा‬ :-

छत्रपति शिवाजी महाराजांची राजमुद्रा व पत्रपूर्तीची छोटी मुद्रा संस्कृत भाषेतील होती. शब्द असे काव्यबध्द होते.

‪#‎प्रतिपच्चंद्रलेखेव‬ ‪#‎वर्धिष्णुर्विश्ववंदिता‬
‪#‎सहसूनो‬: ‪#‎शिवस्यैषा‬ ‪#‎मुद्रा‬ ‪#‎भद्राय‬ ‪#‎राजते‬ ।।

या मुद्रेचा अर्थ असा ' शहाजीराजांचे पुत्र शिवाजीराजे यांची ही मुद्रा प्रतिपदेच्या चंद्रकोरी प्रमाणे वर्धिष्णु आणि विश्ववंद्य आहे. ही राजमुद्रा कल्याणकारी असून ती विलसत आहे.
ही मुद्रा शिवाजिमाहराजंच्या बालपणापासूनच वापरण्यात येऊ लागली. महाराजांच्या उपलब्ध झालेल्या दिनांक २४ सप्टेंबर १६३९ च्या पत्रावर ही मुद्रा प्रथम आढळते. या वेळी महाराज नऊ वर्षाचे होते. नंतर महाराजांच्या अखेरपर्येंत हीच मुद्रा वापरण्यात आली. राजपत्रांवर, आज्ञापत्रांवर आणि तहकरनाम्यांवर हीच मुद्रा आढळते. राज्याभिषेकाच्या वेळी एक नवीन राजमुद्रा करण्यातआलि होती. पण ती मुद्रा कधिहि वापरली गेली नाही. सदैव यशस्वी ठरलेली 'प्रतिपच्चंद्र' मुद्राच महाराजांनी अधिकृत 'राजमुद्रा' म्हणून वापरली.

#मर्यादेयं #विराजते :-
' मर्यादेयं विराजते' ही लेखनसमाप्तिची मुद्रा महाराजांनी व नंतरच्या सर्व छत्रपतींनी वापरली. या दोन्ही मुद्रांना बादशाही राज्यव्यवहारात अनुक्रमे 'शिक्का' आणि 'मोर्तब' असे म्हणत असत. ही शिक्का मोर्तब फार्सी भाषेत असत. छत्रपतिंच्या मुद्रा संस्कृत भाषेत होत्या. परराज्य व स्वराज्य याचे स्पष्ट दर्शन यांत होत होते.

शिवाजी‬ ‪‎महाराजांची‬ ‪‎राजचिन्हे‬ :‎मोरचेल

‪#‎शिवाजी‬ ‪#‎महाराजांची‬ ‪#‎राजचिन्हे‬ ।।

‪#‎मोरचेल‬ :-
चवरीप्रमाणेच या मोरचेलचे महत्त्व आहे. मोराच्या पिसांचे हे चामर आहे. याची मुठ सोन्याची असते. हे सार्वभौमत्वाचे निदर्शक असे राजचिन्ह आहे.
हे राजचिन्ह मुख्यत्वे मुसलमान पादशाहाच वापरीत असत त्यामुळे शिवकालीन जगांत याच चिन्हाची प्रतिष्ठा मोठी होती. मोरचेल म्हणजे बादशाही सत्तेच्या दराऱ्याचे प्रतीक.
शिवाजीमहाराजांनी मोरचेल धारण करून बदशाहाना आणि जगाला जाणीव करून दिली की सार्वभौमत्वाच्या बाबतीत आम्ही तुमच्यापेक्षा किंचितहि कमी नाही.
http://itihasbynikhilaghadeblogspot.com

शिवाजी‬ ‪‎महाराजांची‬ ‪‎राजचिन्हे‬ :भवानी‬ ‪तलवार

‪#‎शिवाजी‬ ‪#‎महाराजांची‬ ‪#‎राजचिन्हे‬।।

‪#‎भवानी‬ ‪#‎तलवार‬ :-
' भवानी तलवार' ही महाराज शिवछत्रपतीची खास तलवार (म्हणजे राजशस्त्र) होती. ही तलवार महाराजांना इ. १६५८ मधे कोकणात कुडाळ येथे गोवालेकर सावंत नांवाच्य माणसाकडून मिळाली. महाराजांनी या सावंताना प्रतीभेट म्हणून तीनशे होन व मानाचि वस्त्रे दिली. अफजलस्वारीच्या काळांत एका रात्री महाराजांना आपली कुलदेवता श्रीभवनी स्वप्नात दर्शन देऊन म्हणाली की, 'मी तुझी तलवारच होऊन राहिले आहे.' या वेळी स्वप्नात श्रीभवानीदेवी विजेच्या लोळाप्रमाणे या तलवारीत प्रविष्ट झालेली महाराजांना दिसली. हा दिव्य शकून व प्रसाद मानून महाराजांनी या तलवारीस 'भवानी' असे नाव दिले. ती सदैव यशस्वी ठरली.

ही तलवार सध्या कुठे आहे या विषयी अनंत उलटसुलट मतमतांतरे आहेत.

‎शिवाजी‬ ‪‎महाराजांची‬ ‪‎राजचिन्हे‬: ‎श्रीशिवलिंग

‪#‎शिवाजी‬ ‪#‎महाराजांची‬ ‪#‎राजचिन्हे‬ ।।

‪#‎श्रीशिवलिंग‬ :-
छत्रपति शिवाजी महाराजांच्या नित्य पुजेचे एक सुंदर शिवलिंग होते. यालाच ‪#‎बाण‬ असेहि म्हणत. हा बाण सध्या सातारा येथे छत्रपति महाराजांच्या पुजेत आहे. याचा रंग सावळा आहे. याची उंची सुमारे साडे पाच इंच आहे.
शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर हा बाण रायगडावर देवघरात असावा. छत्रपति संभाजी महाराजांनंतर छत्रपति राजाराम महाराजांबरोबर जिंजीच्या किल्ल्यात राजघराणे सात वर्षे होते. हा बाणही त्यांच्याबरोबर तेथे राहणे स्वाभाविक होते. जिंजीच्या वेढ्यातून राजाराम छत्रपति इ. १६९८ मधे सुटुन महाराष्ट्रात आले. त्यांच्या समवेत हा शिव-बाण महाराष्ट्रात आला.
पुढे दोनच वर्षांनी दि. ३ मार्च १७०० या दिवशी राजाराम छत्रपति सिंहगडावर मृत्यू पावले. त्या वेळेपासून हा बाण सिंहगडावर होता. राजाराम महाराजांच्या समाधिमंदिरात समाधीवर हा बाण ठेवण्यात येत असे. याची पूजाअर्चा साताऱ्याच्या छत्रपति महाराजांकडून होत असे. इ. १९७६ मधे या बाणाच्या सुरक्षिततेच्या दृष्टीने छत्रपति पुण्यशील राजमाता सुमित्राराजे महाराजसाहेब यांनी हा बाण सिंहगडावरून साताऱ्यास राजवाडयातील देवघरात आणून ठेवला. प्रत्यक्ष शककर्ते छत्रपति शिवाजी महाराजांच्या नित्य पुजेतील दैवत म्हणून या बाणाचे ऐतिहासिक महत्व अनन्य साधारण आहे.

http://itihasbynikhilaghade.blogspot.com

‪‎शिवाजी‬ ‪महाराजांची‬ ‪‎राजचिन्हे‬ :सुवर्ण‬ ‪‎सिंहासन

‪#‎शिवाजी‬ ‪महाराजांची‬ ‪‎राजचिन्हे‬ ।।

‪#‎सुवर्ण‬ ‪#‎सिंहासन‬ :-
सार्वभौम राजाला सोन्याच्या सिंहासनावर आरूढ़ होण्याचा नैतीक अधिकार आहे. छत्रपति शिवाजी महाराजांनी राज्यारोहण केले ते सोन्याच्या। सिंहासनावर. हे सिंहासन बत्तीस मण वजनाचे होते. ते रत्नजडित होते. याला दोन सिंह होते.
हे सिंहासन भारतीय राजशास्त्राप्रमाणे विविध चित्रकृतींनी आलंकृत होते.

http://itihasbynikhilaghade.blogspot.com

शिवाजी महाराजांची राजचिन्हे: सुवर्ण तोडा

शिवाजी महाराजांची राजचिन्हे।।

सुवर्ण तोडा :-
शुद्ध सोन्याचा तोडा पायात घालायचा मान फक्त सार्वभौम राजलाच असतो. सोने हे लक्ष्मीचे प्रतिक आहे. सोन्याला पाय लावायचा नसतो. म्हणूनच श्रीमंत पण सामान्य मानवाने सोन्याची चरणभुषणे वापरायची नसतात. सामान्य मानवाने जर सुवर्णाची पदभुषणे वापरली तर तो लक्ष्मीचा अपमान आणि मदोन्मत्तपणा ठरतो. पण राजा हा ' भूपति' असतो. म्हणजेच तो ' लक्ष्मीपति ' असतो. राजा हा विष्णुचा अवतार मानतात. म्हणूनच फक्त राजालाच सोन्याचा तोडा पायात घालायचा अधिकार आहे.
छत्रपति शिवाजी महाराजांच्या पायात राज्याभिषेक प्रसंगी सोन्याचा तोडा होता.

http://itihasbynikhilaghade.blogspot.com

शिवाजी महाराजांची राजचिन्हे: चामर

शिवाजी महाराजांची राजचिन्हे।।

चामर :-
चामर म्हणजे चवरी. हे राजचिन्ह वैभवाचे प्रतीक आहे. हे चिन्ह मंदिरातील देवदेवतांच्या अर्चनेच्या आणि आराधानेच्या करीताच वापरले जाते. चवरी वापरण्याचा मान देवाइतकाच राजाला आहे. याचा अर्थही हाच की, राजा हा केवळ मानव नही तर तो विष्णुचाच अंश किंवा प्रतिनिधी आहे. या देवत्वाची जाणिव व जबाबदारी राजाने सतत ठेवायची असते. सामान्य माणसाने चवरी वापरायाची नसते. ती रजानेच वापरायाची असा संकेत आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या राजचिन्हात चवरी होती. या राज चामराची मूठ सोन्याची होती.

http://itihasbynikhilaghade.blogspot.com